અનંત એટલે જેનો અંત નથી. ભાદરવા સુદ ચૌદશે વિષ્ણુની પૂજા બરાબર એ જ સ્વરૂપે થાય છે: અનંત, જેમની કોઈ સીમા નથી, શેષનાગની શય્યા પર બિરાજમાન, અને શેષ નામમાં પણ એ જ ભાવ છે, બધું પૂરું થયા પછી જે બાકી રહે તે. આ એક જ દિવસે બે વ્રત સાથે બેસે છે. એક વિષ્ણુ માટેનું અનંત વ્રત, અને બીજું ગણેશોત્સવની પૂર્ણાહુતિ. ગુજરાતમાં આજે મોટા ભાગના લોકો આ દિવસને બીજા નામે જ ઓળખે છે.
આ વ્રતના કેન્દ્રમાં એક જ વસ્તુ છે: અનંત સૂત્ર, હળદર, કંકુ અને કેસરથી રંગેલો સૂતરનો દોરો, જેમાં ચૌદ ગાંઠ વાળેલી હોય છે. આ ચૌદ એટલે ચૌદ લોક, અને કહેવાય છે કે એ બધા અનંતમાં જ સમાયેલા છે. એટલે જ આ વ્રત ચૌદશનું છે, બીજી કોઈ તિથિનું નહીં. આ સંખ્યા શણગાર નથી, એક દોરામાં સમાયેલી આખા દિવસની વાત છે.
આ પાછળની કથા મહાભારતમાંથી આવે છે. વનવાસથી થાકેલા પાંડવોને જોઈને કૃષ્ણે યુધિષ્ઠિરને અનંત વ્રત કરવાનું કહ્યું, અને એક કથા કહીને સમજાવ્યું. સુશીલા નામની સ્ત્રીએ નદીકિનારે કેટલીક સ્ત્રીઓને અનંતની પૂજા કરતી જોઈ અને ચૌદ ગાંઠવાળો દોરો પોતાના હાથે બાંધ્યો, અને એનું ઘર સમૃદ્ધિથી ભરાઈ ગયું. એના પતિ કૌંડિન્યને ખાતરી હતી કે આ બધું પોતાની જ મહેનતનું ફળ છે, એટલે એણે દોરાનું અપમાન કરીને એનો નાશ કર્યો. સમૃદ્ધિ પણ એની સાથે જ ચાલી ગઈ. ચૌદ વર્ષ સુધી વિધિપૂર્વક વ્રત કર્યા પછી જ બંનેને પોતાનું જીવન પાછું મળ્યું.
ગણેશોત્સવ ભાદરવા સુદ ચોથે શરૂ થઈને દસ દિવસ ચાલે છે, એટલે એ છેડે આવીને ચૌદશે પહોંચે છે. બંને એક જ તારીખે હોવાનું કારણ આટલું જ છે. અનંત વ્રત શાંત અને ઘરગથ્થુ છે, ઘરની અંદર એક દોરો અને એક પૂજા, જ્યારે વિસર્જન ઢોલ સાથેની આખી શેરી છે, એટલે નામ શેરી જીતી ગઈ. 25 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ બંને સાથે જ છે અને એકે બીજાને રદ કરતું નથી. દસ દિવસનો પ્રવાસ, સ્થાપના મુહૂર્ત અને મોદક ગણેશ ચતુર્થીનાં છે. અહીં જે થાય છે તે વિદાય છે.
ગુજરાતમાં વિસર્જન એટલા મોટા પાયે થાય છે કે એણે વિસર્જનનો દિવસ કેવો દેખાય એ જ બદલી નાખ્યું છે. સુરતમાં રાજ્યના સૌથી મોટા ગણેશોત્સવોમાંનો એક થાય છે, અને હવે તાપી નદી તથા બીજાં કુદરતી જળાશયોમાં મૂર્તિ પધરાવવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ છે. શહેર એના બદલે ઝોન પ્રમાણે કૃત્રિમ તળાવ બનાવે છે, અઠવા, વરાછા, લિંબાયત, ઉધના, રાંદેર, કતારગામ અને સેન્ટ્રલમાં, અને દરેક મૂર્તિ ત્યાં જ પધરાવાય છે. અમદાવાદ પણ એ જ કરે છે, મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન ડઝનબંધ વિસર્જન તળાવ ઊભાં કરે છે અને પરિવારોને પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસને બદલે માટીની મૂર્તિ તરફ વાળે છે. આ નિયમ નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ અને પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડનો છે, પણ એની પાછળનું કારણ કોઈ પણ ટ્રિબ્યુનલ કરતાં જૂનું છે. નદીની માટીની મૂર્તિ પાણીમાં પાછી જઈને એમાં ઓગળી જવા માટે જ બનેલી છે. પ્લાસ્ટર ઓગળતું નથી, અને એના પરનો રંગ પણ નહીં.
દિગંબર જૈનો માટે આ જ ચૌદશ દસ લક્ષણ પર્વનો દસમો અને છેલ્લો દિવસ છે, જેમાં દરેક દિવસ દસ ધર્મોમાંના એકને અપાય છે, અને એના પછીનો દિવસ ક્ષમાવાણી છે, જ્યારે ઉત્તમ ક્ષમા અને મિચ્છામિ દુક્કડમ્ કહીને સૌની ક્ષમા માગવામાં આવે છે. એટલું જાણવું જરૂરી છે કે આ આખું જૈન ચિત્ર નથી. શ્વેતાંબર પર્યુષણ દસ નહીં પણ આઠ દિવસનું છે અને એ મહિનાની શરૂઆતમાં જ સંવત્સરી સાથે પૂરું થઈ ગયું હોય છે. એટલે અનંત ચૌદશે એક જૈન પરંપરા પોતાના છેલ્લા દિવસે ઊભી હોય છે જ્યારે બીજી માટે વર્ષનું પર્વ પતી ગયું હોય છે.
અનંત ચતુર્દશી 2026 શુક્રવાર, 25 સપ્ટેમ્બરના રોજ છે. એ અંગ્રેજી કેલેન્ડરથી નહીં પણ તિથિથી નક્કી થાય છે: એ હંમેશાં ભાદરવા સુદ ચૌદશ હોય છે, એટલે દર વર્ષે તારીખ બદલાય છે.
દિવસ એક જ છે, પણ વ્રત એક નથી. અનંત ચૌદશ એ વિષ્ણુના અનંત સ્વરૂપનું વ્રત છે, અને દિવસનું નામ ખરેખર એના પરથી જ છે. ગણેશ વિસર્જન એના પર આવે છે કારણ કે ગણેશોત્સવ ચોથે શરૂ થઈને દસ દિવસ ચાલે છે, જે અહીં આવીને પૂરો થાય છે. 2026માં બંને શુક્રવાર, 25 સપ્ટેમ્બરે છે.
એ હળદર, કંકુ અને કેસરથી રંગેલો સૂતરનો દોરો છે, જેમાં ચૌદ ગાંઠ વાળેલી હોય છે, જેની વિષ્ણુ સાથે પૂજા થાય છે અને પછી એ હાથે બંધાય છે. ચૌદ ગાંઠ એટલે ચૌદ લોક, અને એ બધા અનંતમાં જ સમાયેલા મનાય છે. આ સંખ્યાને કારણે જ આ વ્રત ચૌદશે, ચૌદમી તિથિએ આવે છે.
પુરુષો જમણા હાથે અને સ્ત્રીઓ ડાબા હાથે બાંધે છે. એ ચૌદ દિવસ પહેરાય છે અને પછી ઉતારાય છે. પરંપરા કહે છે કે જે આદરથી એ બંધાયો હતો એ જ આદરથી ઉતારવો જોઈએ, અને કૌંડિન્યની કથાનો સાદો બોધ પણ એ જ છે.
એ વ્રત તો છે, પણ એકાદશીની જેમ એનો કોઈ એક નિશ્ચિત નિયમ નથી. પરંપરા કુટુંબે કુટુંબે બદલાય છે: કોઈ પૂરો ઉપવાસ કરે છે, ઘણા પૂજા પતે અને સૂત્ર બંધાય પછી એક ટંક જમે છે, અને કોઈ માત્ર પૂજા જ કરે છે. તમારા કુટુંબમાં જે ચાલ્યું આવે છે તે કરો. પૂજા, કથા અને સૂત્ર એ ભાગ છે જેના પર સૌ સહમત છે.
તમારા શહેરે એના માટે બનાવેલા કૃત્રિમ તળાવમાં. સુરતમાં તાપી અને બીજાં કુદરતી જળાશયોમાં વિસર્જન પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ છે અને એના બદલે ઝોન પ્રમાણે તળાવ બને છે, અને અમદાવાદમાં મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન ડઝનબંધ તળાવ ઊભાં કરે છે. નજીકનું ક્યાં છે તે તમારા વોર્ડમાં તપાસો. માટીની મૂર્તિ એનો બીજો અડધો ભાગ છે, કારણ કે ખરેખર ઓગળે છે તો માટી જ.
બીજા જ દિવસે, 26 સપ્ટેમ્બરે, ભાદરવી પૂનમ, અને પછી પક્ષ બદલાય છે. 27 સપ્ટેમ્બરથી શ્રાદ્ધનો કૃષ્ણ પક્ષ શરૂ થાય છે અને 10 ઓક્ટોબરે સર્વ પિતૃ અમાસે પૂરો થાય છે, એટલે અનંત ચૌદશ એ પિતૃઓને અપાયેલા શાંત પખવાડિયા પહેલાંનો છેલ્લો ધામધૂમનો દિવસ છે. તહેવાર ફરી 11 ઓક્ટોબરે શારદ નવરાત્રીથી શરૂ થાય છે.